ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ
Υπάρχουν ζωές που μοιάζουν να γράφονται δύο φορές, μία μέσα σε λίγες ώρες παιδικής τρομοκρατίας, και μία ολόκληρη ζωή μετά, σαν προσπάθεια να δοθεί νόημα στην πρώτη.
Η ζωή του Αργύρη Σφουντούρη, γεννημένου στο Δίστομο το 1940, είναι ίσως το πιο διεθνώς γνωστό παράδειγμα μιας τέτοιας διπλής αφήγησης που ξεκίνησε από ένα βοιωτικό χωριό και έφτασε ως τη γερμανική τηλεόραση, τα φεστιβάλ κινηματογράφου της Ευρώπης και τις αίθουσες του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Η γέννηση του, τον Σεπτέμβριο του 1940, γιορτάστηκε ως ευλογία. Μετά από τρεις κόρες, οι γονείς του απέκτησαν έναν γιο, που πήρε όπως ήταν παράδοση το όνομα του παππού του, Αργύρη. Λιγότερο από έναν χρόνο αργότερα, τον Απρίλιο του 1941, η Βέρμαχτ εισέβαλε στην Ελλάδα.
Στις 10 Ιουνίου 1944, γερμανικά στρατεύματα κατοχής έσφαξαν εκατοντάδες κατοίκους του Διστόμου —γυναίκες, ηλικιωμένους, βρέφη ως αντίποινα για ενέδρα ανταρτών στην οποία το χωριό δεν είχε καν συμμετάσχει.
Ανάμεσα στα θύματα ήταν 34 μέλη της οικογένειας Σφουντούρη, μεταξύ αυτών οι γονείς του τετράχρονου τότε Αργύρη. Ο πατέρας του Νικόλαος, 45 ετών, και η μητέρα του Βασιλική, 35 ετών, που εκείνο το πρωί έλειπε από το σπίτι, είχε φύγει για τη Λιβαδειά με γείτονες για να ανταλλάξει ό,τι είχαν με είδη πρώτης ανάγκης.
Ο μικρός Αργύρης γλίτωσε τυχαία· θυμάται ότι ένας αξιωματικός των SS του έκανε νόημα να κρυφτεί μέσα στο σπίτι αντί να μείνει στην αυλή. Επέζησε μαζί με τις τρεις μεγαλύτερες αδελφές του, Χρυσούλα, Αστέρω και Κονδύλια και με τους παππούδες του από τη μεριά της μητέρας του.
Οι εικόνες που κουβαλά ακόμη στη μνήμη του είναι απόλυτα συγκεκριμένες. Τον πατέρα του νεκρό στον δρόμο με τραύμα στον κρόταφο, τη μητέρα του νεκρή πάνω σε ένα κάρο.
Τα επόμενα χρόνια τα πέρασε στο Ζάννειο Ορφανοτροφείο της Αθήνας, όπου ανέπτυξε ένα πρόβλημα με τη διατροφή του, πιθανότατα ψυχοσωματικής προέλευσης. Το 1949, σε ηλικία οκτώμισι ετών, μια αποστολή του Ερυθρού Σταυρού τον επέλεξε, μαζί με άλλα ελληνόπουλα ορφανά πολέμου, για το Παιδικό Χωριό Πεσταλότσι στο Τρόγκεν της Ελβετίας.
Ήταν ένας καταυλισμός όπου παιδιά από εννέα χώρες μεγάλωναν μαζί σε εθνικά «σπίτια», μιλώντας μεταξύ τους με μια πικρή ειρωνεία για παιδιά θύματα του ναζισμού γερμανικά. Εκεί η υγεία του βελτιώθηκε γρήγορα και η ευφυΐα του έγινε αντιληπτή στους δασκάλους του.
Ακολούθησε όμως μια γραφειοκρατική παγίδα που κράτησε πολλά χρόνια. Το ελληνικό προξενείο της Ζυρίχης αρνήθηκε να του ανανεώσει το διαβατήριο, καθώς οι απόφοιτοι του χωριού προβλεπόταν να επιστρέφουν στην πατρίδα τους, ενώ δεν διέθετε ούτε ελβετικό διαβατήριο.
Έμεινε ουσιαστικά άπατρις, χωρίς δυνατότητα να ταξιδέψει, ώσπου η αίτηση πολιτογράφησης του εγκρίθηκε έπειτα από 52 μήνες αναμονής. Για τη μεταπολεμική Ελβετία, μια χώρα που είχε μείνει εκτός του πολέμου, το ίδιο το Παιδικό Χωριό λειτουργούσε σχεδόν σαν εθνικό σύμβολο: η έμπρακτη απόδειξη πως μπορούσε τουλάχιστον να συμβάλει στην επούλωση κάποιων από τις πληγές του.
Σπούδασε μαθηματικά, πυρηνική φυσική και αστροφυσική στο Ελβετικό Ομοσπονδιακό Πολυτεχνείο της Ζυρίχης, όπου ολοκλήρωσε και το διδακτορικό του και μετά εργάστηκε ως καθηγητής φυσικής σε λύκεια της πόλης.
Παράλληλα ανέλαβε έναν δεύτερο, εξίσου σημαντικό ρόλο: έγινε γέφυρα ανάμεσα σε δύο γλωσσικούς κόσμους, μεταφράζοντας στα γερμανικά και παρουσιάζοντας σε γερμανόφωνο κοινό Έλληνες ποιητές και πεζογράφους όπως Καβάφη, Καζαντζάκη, Σικελιανό, Σεφέρη, Ελύτη, Βρεττάκο, Ρίτσο, Σαμαράκη, Βασιλικό.
Δημοσίευσε επίσης δική του ποιητική συλλογή, «Τα Διστομίτικα», καθώς και βιβλία με αστρονομικά θέματα και φωτογραφικό υλικό από τα ταξίδια του, σε εκθέσεις που παρουσιάστηκαν στο Βίντερτουρ, τη Ζυρίχη, το Μπαντούνγκ της Ινδονησίας και την Αθήνα.
Ανάμεσα στις μεταφράσεις του ξεχωρίζει η απόδοση στα γερμανικά της «Ασκητικής» του Καζαντζάκη, ενός από τα πιο δυσμετάφραστα κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Οι φωτογραφίες του, με θέματα τον έναστρο ουρανό αλλά και το ανθρώπινο πρόσωπο, δείχνουν έναν άνθρωπο που, παρά την προσωπική του ιστορία, παρέμεινε περίεργος για τον κόσμο γύρω του και όχι κλεισμένος στον πόνο του.
Ήδη από το 1967, μετά το πραξικόπημα των συνταγματαρχών, δραστηριοποιούνταν από την Ελβετία κατά της δικτατορίας, ενώ τη δεκαετία του 1980 συμμετείχε σε αναπτυξιακά προγράμματα του Ελβετικού Σώματος Βοήθειας στη Σομαλία, το Νεπάλ και την Ινδονησία.
Η πιο καθοριστική στροφή στη ζωή του ήρθε μετά το 1994, όταν αφοσιώθηκε σχεδόν αποκλειστικά στο ζήτημα της ελληνογερμανικής συμφιλίωσης. Δεν επρόκειτο, όπως έχει εξηγήσει επανειλημμένα ο ίδιος, για εκδίκηση, αλλά για αναγνώριση: ότι τα εγκλήματα του Διστόμου και των άλλων μαρτυρικών χωριών της Ελλάδας πρέπει να καταγραφούν επίσημα, και οι επιζώντες να αποζημιωθούν.
Ο νομικός αυτός αγώνας κράτησε πάνω από 24 χρόνια, με δικαστήρια στην Ελλάδα και τη Γερμανία να απορρίπτουν κατ’ επανάληψη τις αξιώσεις για τυπικούς λόγους. Παρ’ όλα αυτά, σε συνεντεύξεις του έχει δηλώσει πως έχει πάψει πια να μισεί τους Γερμανούς, περιγράφοντας τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια ως μια εποχή που ο ίδιος «έτρεφε» με μίσος, προτού καταλάβει πως αυτό δεν οδηγούσε πουθενά.
Σε μια από τις πιο ανοιχτές του στιγμές, έχει διατυπώσει ακόμα και μια δική του, αναπόδεικτη αλλά ειλικρινή, εικασία: πως ένα μέρος των Γερμανών στρατιωτών εκείνης της ημέρας ίσως δεν πυροβόλησε καν, χωρίς αυτό βέβαια να αναιρεί την ευθύνη του συνόλου για ό,τι έγινε.
Η δουλειά του τον έκανε γνωστό στη Γερμανία με έναν τρόπο σπάνιο για επιζώντα εγκλήματος πολέμου. Τον Μάρτιο του 2015 εμφανίστηκε στη δημοφιλή σατιρική εκπομπή Die Anstalt, όπου η λιτή αφήγηση της προσωπικής του τραγωδίας συγκίνησε το γερμανικό κοινό πέρα από κάθε προσδοκία.
Στην Ελβετία έχει χαρακτηριστεί μεσολαβητής ανάμεσα στην ελληνική και τη γερμανόφωνη κουλτούρα και παραμένει τακτικός συνομιλητής γερμανόφωνων μέσων, όχι μόνο για το παρελθόν αλλά και για σύγχρονα ζητήματα, όπως η ευρωπαϊκή κρίση χρέους, το προσφυγικό δράμα στο οποίο έχει αναγνωρίσει σημεία των δικών του παιδικών εμπειριών.
Η ζωή του έγινε ντοκιμαντέρ το 2006, με τίτλο «Ein Lied für Argyris» (Ένα τραγούδι για τον Αργύρη), σε σκηνοθεσία του Ελβετού Στέφαν Χάουπτ και δεν είναι μια καθόλου μικρή, περιθωριακή παραγωγή. Πίσω της βρίσκονται και οι τρεις μεγάλοι δημόσιοι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί της Ελβετίας, είναι γυρισμένη σε τέσσερις γλώσσες, με μουσική που υπέγραψαν από κοινού ένας Ελβετός και ένας Έλληνας συνθέτης.
Στο καστ εμφανίζεται, εκτός από τον ίδιο τον Σφουντούρη και ο Μίκης Θεοδωράκης. Η ταινία προβλήθηκε σε σημαντικά φεστιβάλ όπως αυτό του Λοκάρνο και του Σεράγεβο, κέρδισε τα βραβεία κοινού στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης και στο Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου του Λος Άντζελες και είχε την επίσημη πρεμιέρα της στην Αθήνα τον Οκτώβριο του 2007, ενω πρινι η ταινία προβλήθηκε στο Κίεβο, τη Μπογκοτά και την Kerala της Ινδίας.
Το 2018 κυκλοφόρησε στα ελληνικά η βιογραφία του, γραμμένη από τον Γερμανό συγγραφέα Πάτρικ Ζάιμπελ, με τίτλο «Θα μείνω για πάντα εκείνο το τετράχρονο αγόρι», μια φράση που συνοψίζει ίσως καλύτερα από κάθε άλλη το νόημα της διαδρομής του: όχι στην άρνηση του τραύματος, ναι στην απόφαση να ζήσει κανείς μαζί του, μετατρέποντας το σε κάτι χρήσιμο για τους άλλους.
Στην παρουσίαση του βιβλίου, ο τότε Γερμανός πρέσβης στην Ελλάδα ζήτησε δημόσια συγγνώμη για τα γεγονότα εκείνης της ημέρας. Το 2022, το Πανεπιστήμιο Αθηνών τίμησε τον Σφουντούρη με αφορμή τη δωρεά του προσωπικού του αρχείου στο Ιστορικό Αρχείο του ΕΚΠΑ κλείνοντας συμβολικά έναν κύκλο ανάμεσα στο Δίστομο και την ακαδημαϊκή μνήμη της χώρας.
Σε νεότερους ανθρώπους που τον έχουν ρωτήσει τι έχει να τους πει, ο Σφουντούρης έχει απαντήσει πως το πιο σημαντικό είναι να ασχολούνται με τα κοινά, να μην κοιτούν μόνο το δικό τους μέλλον. Σήμερα, στα 85 του χρόνια, παραμένει το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο της σφαγής του Διστόμου, όχι επειδή επέλεξε να μείνει θύμα, αλλά επειδή αρνήθηκε να αφήσει την ιστορία του να σβήσει σιωπηλά.
Από το Δίστομο έως τη γερμανική τηλεόραση και τα φεστιβάλ της Ευρώπης, η διαδρομή του δείχνει κάτι σπάνιο: πως μια προσωπική τραγωδία μπορεί, με την υπομονή δεκαετιών, να γίνει δημόσιο μάθημα μνήμης χωρίς να χάσει τίποτα από την ανθρώπινη και προσωπική της διάσταση.
Πηγές
sansimera.gr, biblionet.gr, occupation-memories.org, daa.gov.gr, ellada.diplo.de (Γερμανική διπλωματική αποστολή στην Ελλάδα), swissfilms.ch (επίσημη βάση δεδομένων Swiss Films).
