ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ
Η Κωπαΐδα που βλέπει σήμερα κανείς οδηγώντας από τη Λιβαδειά προς τον Ορχομενό δεν μοιάζει σε τίποτα με αυτό που ήταν για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της.
Εκεί όπου απλώνονται σήμερα βαμβακοχώραφα και χωράφια με σιτάρι και άλλες μικρότερες καλλιέργειες, υπήρχε κάποτε μία από τις μεγαλύτερες λίμνες της Ελλάδας. Τα νερά του Βοιωτικού Κηφισού και άλλων χειμάρρων από τον Ελικώνα, το Πτώο και το Χλωμό γέμιζαν μια κλειστή λεκάνη χωρίς φυσική διέξοδο προς τη θάλασσα, σχηματίζοντας μια λίμνη που άλλαζε μέγεθος ανάλογα με την εποχή, μικραίνοντας το καλοκαίρι και πλημμυρίζοντας τον χειμώνα.
Αυτή η λίμνη ήταν διάσημη για τα χέλια της. Στην αρχαία Αθήνα θεωρούνταν από τα πιο περιζήτητα εδέσματα της αγοράς, προϊόν πολυτελείας που πουλιόταν τόσο ακριβά όσο ένα ολόκληρο γουρουνόπουλο. Ο Αριστοφάνης, στους «Ἀχαρνῆς», σκηνοθετεί μια ολόκληρη κωμική σκηνή γύρω από την άφιξη τους στην αγορά, με τον πρωταγωνιστή να τα υποδέχεται σαν χαμένο αγαπημένο πρόσωπο.
Ο Αρχέστρατος, ένας από τους πρώτους «κριτικούς γεύσης» της ιστορίας, τα περιέγραφε ως τα πιο παχιά και αξιοθαύμαστα απ’ όλα τα ψάρια, θεωρώντας το χέλι βασιλιά της απόλαυσης ανάμεσα σε όλα τα φαγητά.
Κι ένας τρίτος κωμικός ποιητής, ο Αντιφάνης, έφτασε να συγκρίνει την αξία ενός χελιού Κωπαΐδας με άθλους σαν κι αυτόν του Μενέλαου, που πολέμησε δέκα χρόνια για μια γυναίκα. Οι ίδιοι οι ψαράδες της περιοχής, Βοιωτοί με μια προφορά που οι Αθηναίοι αγαπούσαν να μιμούνται στις κωμωδίες τους, έφερναν τα χέλια ζωντανά ή αλατισμένα ως την αγορά της πόλης και το ταξίδι από μόνο του ανέβαζε ακόμα περισσότερο την τιμή τους.
Ακόμα και οι αρχαίοι, όμως, δεν άφησαν ποτέ τη λίμνη ήσυχη. Ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή, οι κάτοικοι του Ορχομενού είχαν καταφέρει να την αποστραγγίσουν, ανοίγοντας κανάλια και σήραγγες μέσα στον βράχο για να οδηγήσουν τα νερά ως τον κόλπο της Λάρυμνας, γη που τους έκανε πλούσιους και ισχυρούς. Το επίτευγμα αυτό καταστράφηκε αργότερα, ίσως από σεισμούς, κι η λίμνη ξαναγέμισε για πάνω από χίλια χρόνια, ώσπου ο μηχανικός του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο Κράτης, δοκίμασε ξανά να την αποστραγγίσει γύρω στο 330 π.Χ.
Οι σήραγγες και τα κανάλια των Μινύων θεωρούνται σήμερα από τα αρχαιότερα υδραυλικά έργα ολόκληρης της Ευρώπης, σκαλισμένα με εργαλεία από χαλκό, ένα μέταλλο πολύ πιο μαλακό από την σκληρότητα του βράχου που έπρεπε ν’ ανοιχτεί.
Η πραγματική, οριστική μάχη όμως δόθηκε αιώνες αργότερα. Η ιδέα δεν ήταν καινούρια: ήδη από το 1833 ο Ιωάννης Κωλέττης, πρέσβης της νεοσύστατης Ελλάδας στο Παρίσι, είχε προτείνει σε Γάλλους τραπεζίτες την αποξήρανση, με αντάλλαγμα τα εύφορα εδάφη που θα ελευθερώνονταν· χρειάστηκε όμως πάνω από μισός αιώνας ακόμα για να ξεκινήσει σοβαρά το έργο. Μετά την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους, η λίμνη είχε γίνει πηγή δυστυχίας: πλημμύριζε ολόκληρο τον κάμπο κάθε χειμώνα και ευνοούσε την ελονοσία που θέριζε τους κατοίκους.
Γαλλικές εταιρείες δοκίμασαν να την αποξηράνουν από τη δεκαετία του 1860, χρεοκόπησαν, ξαναδοκίμασαν, και το 1886 πανηγύρισαν πρόωρα: μέσα σε λίγους μήνες, οργανικές ύλες στον πυθμένα άρχισαν να καίγονται, το έδαφος βούλιαξε, κι η Κωπαΐδα ξαναέγινε λίμνη το 1887, λες και αρνιόταν να πεθάνει. Αργότερα μια αγγλική εταιρεία, η Lake Copais Co Ltd ανέλαβε τελικά το έργο και ολοκλήρωσε την αποστράγγιση το 1931, σχεδόν πενήντα χρόνια μετά την πρώτη σοβαρή προσπάθεια.
Το αποτέλεσμα ήταν μια πεδιάδα 240.000 περίπου στρεμμάτων, που το 1953 μοιράστηκε σε ακτήμονες αγρότες. Η ελονοσία υποχώρησε και σχεδόν εξαφανίστηκε και στη θέση της λίμνης καλλιεργήθηκαν σιτάρι, βαμβάκι, καλαμπόκι, όσπρια, κι η Κωπαΐδα έγινε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα βαμβακοπαραγωγής της χώρας, στηρίζοντας οικονομικά τους κατοίκους δεκάδων χωριών έως και πρόσφατα.
Το χέλι, όμως, δεν επέστρεψε ποτέ. Δεν πρόκειται για κάτι που ξεχάστηκε και θα μπορούσε κάποιος ν’ αναβιώσει γιατί το ίδιο το νερό όπου ζούσε δεν υπάρχει πια. Είναι ίσως όμως ένα από τα πιο σημαντικά ιστορικά στοιχεία που έχει να δείξει η ελληνική γαστρονομική ιστορία: μια θρυλική λιχουδιά που παραχώρησε τη θέση της σε έναν εύφορο κάμπο και σε υγιέστερους ανθρώπους, χωρίς περιθώριο μεταμέλειας, αφού δεν έμεινε καν το νερό για να τη νοσταλγήσει κανείς.
Όποιος διασχίζει σήμερα τον κάμπο δύσκολα φαντάζεται πως κάτω από αυτά τα χώματα υπήρχε μια λίμνη και πως για χιλιάδες χρόνια το πιο ξακουστό προϊόν της Βοιωτίας δεν ήταν ούτε το κρασί ούτε το τυρί, αλλά ένα ψάρι που κανείς σήμερα δεν μπορεί πια να δοκιμάσει από εδώ.
